Экология дегеніміз не? Осы жайында толық қарастырайықшы. Экология − тірі ағзалардың өзара және оларды қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін ғылым. Бұл ғылым тек биологиялық процестерді емес, табиғаттағы тепе-теңдікті, адамның табиғатқа әсерін және керісінше табиғаттың адам өміріндегі орнын қарастырады. Қазіргі таңда экология ғылымының маңызы ерекше. Өйткені біз табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен қорғауға міндеттіміз.
Ал дәрілік өсімдіктер экологиясы нені зерттейді? Бұл бағыт табиғи ортада өсетін емдік қасиеті бар өсімдіктердің таралу аймағын, өсіпөну жағдайларын, адам ден саулығына әсерін, экологиялық рөлін зерттейді. Әрбір дәрілік өсімдіктің топыраққа, суға, климатқа деген талабы әртүрлі. Сондықтан, оларды тек танып қана қоймай, сақтап, қорғау да − биолог мамандардың басты міндет терінің бірі.
Мен − биология пәні мұғалімімін. Табиғатты тану мен үшін тек мамандық емес, бала күннен келе жатқан қызығушылық. Бұл салаға келуім де қызыққа толы. Бастапқыда журналистика, тарих пен қазақ тілі бағытына қызықтым. Десе де таңдауым биологияға түсті. Нағашы атам Есіркеп те өз уақытында биолог болған екенін кейін білдім. Табиғатты сүю, тіршілікке құрметпен қарау сол кісіден дарыған секілді. Бүгінде атамның жолын жалғап, туған өлкемнің дәрілік өсімдіктерін зерттеп, пайдалы жұмыс істеуге тырысудамын.
Қызылорда облысының флорасында өсімдіктерінің шамамен 819 түрі кездеседі, оның ішінде 50-ге жуығы дәрілік өсімдіктер. Ондай өсімдіктерге итсигек бұйырғын, кәдімгі адыраспан, қызылмия, жантақ, жалбыз, тікенбұта, жатаған бидайық және т.б жатады.
Қызылмия − бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 1080 см. Жапырақтарының көбі қауырсын пішінді. Гүлі ақшыл күлгін түсті. Маусым-тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Қызылорда облысының барлық аймағында кездеседі. Қызылмия тамырында гликозид, сахароза, эфир майы, органикалық қыш қылдар, минералды тұз бар. Сондықтан ол медицинада, те мекі және тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Жапырағы мал азығы ретінде пайдаланылады. Мияның сөлі фармокологияның негізгі шикізаты. Ол асқазан, кеуде, аллергиялық ауруларға қарсы қолданылатын дәрілердің құрамына кіреді. Мияның құрамындағы глицеррезин қышқылы фармацевтика өнеркәсібінде егілетін дәрі-дәрмектің негізі. Емдік қасиеті мен қолданысына келетін болсақ, қызыл мия дүниежүзілік және отандық фармакологияға енген. Медицинада қызылмия препараттарын элексир, сығынды ұнтақ және қою шырын түрінде қақырық түсіретін және іш өткізетін дәрі ретінде пайдаланады. Тибет медицинасында қызылмия препараттарын өкпе туберкулезін емдеуге, артериосклерозға қарсы қолданады. Ал Батыс Еуропада семіздіктен арылу үшін қосынды жасап тұтынады.
Қазақта «жалбызымның болмағанынан, жалғызымнан айырылдым» деген сөз бар. Жалбыз қосылған шәй жүрек ауруымен ауыратындарға, тамақтан уланғанда, асқазан бауыр ауруымен ауырғандардарға, жүйке-жүйесі бұзылғандарға өте пайдалы және бас ауырғанда, қатты ашуланғанда ішу керек. Жалбыз қосылған шәйді қан қысымы жоғары адамдарға, 6 жасқа толмаған балаларға ішуге болмайды. Қазақстанда жалбыз туысының 10 түрі өседі, соның ішінде дәрілік мақсатта бұрышты жалбыз қолданылады.
Адыраспан − улы өсімдік. Оның сабағы, жапырағы, тіпті түтінінде шипа бар. Адыраспаннан көптеген жұқпалы ауруға қарсы препарттар алынса, ревматизм, тері және қышыма ауруларын емдеуге халық ертеден пайдаланып келген.
Жантақ − бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Бұтақталып өседі, сабағы бұтақтанып біткен, тікенді, сырты жылтыр, бүр тікті. Жапырағы жұмыртқа пішінді, домалақ, бүтін жиекті. Гүлі қызыл түсті. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі − бұршақ. Дәні бүйрек пішіндес не төртбұрышты. Жантақ – дәрілік өсімдік, оның қабығында қант, эфир майы, ал тамырында глюкозидтер, шайыр, бояғыш заттар болады. Жантақ систематикалық жіктеу бойынша бұршақ тұқым дастарына жататын ксеро фиттік, тұқым арқылы таралатын көпжылдық, жартылай бұтатектес өсімдік. Өте терең дамитын кіндік тамырлы жүйесінің арқасында ылғал тапшылығына шөлдалалық жағдайда төтеп бере алады. Суды топырақтың 10-15 метр тереңдігіндегі жерасты су көздерінен алады. Қатаң климаттық жағдайға бейімделу барысында көптеген метаморфоздық түрі өзгеріске ұшыраған. Судың булануына қарсы тұру бағытында өсімдіктің жапырақтарының көлемі мен жалпы биомассадағы үлесі күрт азайған. Өсімдіктің барлық вегатативті мүшелері эпидермалық қабатының сыртынан қалың кутикулалық қабатпен қоршалған. Тұқымдары бұршақтың жемісінде орналасады. Жемісі қақырамайды. Жерге түскен тұқымдарының барлығы келесі жылы өніп шықпайды. Бұл тұқымдастарға тән қасиет терінің бірі − ол тұқымның сырты қалың және лак секілді боялған.
Қызылорда облысының дәрілік өсімдіктер әлемі − табиғаттың баға жетпес байлығы. Бұл өңірдің эколо гиялық жағдайына бейім делген өсімдіктердің емдік қасиеттері халық медицинасында және заманауи фармакологияда кеңінен қолданылады. Зерттеу барысында қарастырылған қы зылмия, адыраспан, жалбыз, жусан, жантақ секілді өсімдіктердің әрқайсысының өзіндік химиялық құрамы, шипалық қасиеті мен қолданылу аясы бар екені айқындалды. Дәрілік өсімдіктер − тек табиғи шипа ғана емес, сонымен қатар олар экожүйенің тұрақтылығын сақтауға да үлес қосатын маңызды компоненттер. Қазіргі таңда олардың сиреп кету қаупі де бар, сондықтан бұл өсімдіктерді орынды пайдалану, қорғау және оларды көбейту − ортақ міндетіміз.
Махаббат КЕНЖЕБЕКОВА,
Қорқыт ата атындағы
Қызылорда университетінің студенті
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!