Фото: ашық дереккөзден
Қоғамдағы ерлер мен әйелдердің рөлдері тек әлеуметтік міндеттер жиынтығы емес, олар мәдени санада терең орныққан рәміздер жүйесі арқылы қалыптасады. Әсіресе Қазақстанның оңтүстік өңірлерінде гендерлік рөлдер күнделікті мінез-құлықтан бастап, тілдік қолданысқа, салт-дәстүрге, қоғамдық бағалауға дейін кең өрісті қамтиды. Бұл рөлдер көбіне өзгермейтін, табиғи заңдылық ретінде қабылданады, алайда олардың түп негізінде тарихи, мәдени және символдық кодтар жатыр.
Маскулиндік пен фемининдік ұғымдары бұл өңірде тек биологиялық айырмашылықты білдірмейді. Маскулиндік – күш, жауапкершілік, билік, сабыр, шешім қабылдау қабілетімен астастырылса, фемининдік – мейірім, төзім, ұят, қамқорлық, эмоциялық жұмсақтық секілді қасиеттермен байланыстырылып келеді. Бұл қасиеттер жеке адамға таңдау ретінде емес, жынысына қарай міндет ретінде жүктеледі. Осылайша, гендерлік стереотиптер адамның өзін-өзі қабылдауына ғана емес, оның әлеуметтік ортадағы орнын айқындауға тікелей әсер етеді.
Оңтүстік өңірлердегі мәдени тәжірибеде ер адам бейнесі көбіне қорғаушы, асыраушы, әулеттің намысын арқалаушы рәміз ретінде көрінеді. Бұл бейне тек отбасы ішінде емес, қоғамдық кеңістікте де үстем. Еркектің әлсіздік көрсетуі, эмоциясын ашық білдіруі немесе дәстүрлі “қаталдық” моделінен ауытқуы жиі сынға ұшырайды. Мұндай жағдайда маскулиндік рәміз мінез-құлықты шектейтін мәдени құралға айналады. Ер адам өз рөлінен шықпау үшін ішкі күйзелісін жасыруға, қоғам күткен бейнеге сай болуға мәжбүр.
Фемининдік рәміздер де дәл осылай әлеуметтік шекаралар белгілейді. Әйел адамға қатысты мәдени күту – сабырлы болу, шыдамдылық таныту, өз мүддесінен гөрі отбасының тыныштығын жоғары қою. Бұл қасиеттер оң бағаланғанымен, олар әйелдің қоғамдық белсенділігі мен дербестігін шектеуші факторға айналуы мүмкін. Әсіресе оңтүстік өңірлерде “жақсы келін”, “ибалы қыз”, “отбасы үшін өзін құрбан еткен ана” бейнелері мәдени идеал ретінде орныққан. Гендерлік стереотиптердің ең күрделі қыры – олардың күнделікті тіл мен символика арқылы үздіксіз қайта өндіріліп отыруы. Мақал-мәтелдер, тұрмыстық теңеулер, тәрбиелік сөздер арқылы ер мен әйелдің “орны” бекітіледі. Бұл рәміздер ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, өзгеріске қарсылық тудырады. Нәтижесінде гендерлік теңсіздік ашық қысым арқылы емес, мәдени қалыптылық арқылы сақталады.
Қазіргі кезеңде бұл стереотиптер жаһандану ықпалымен сынға түсе бастады. Дегенмен оңтүстік өңірлерде жаңа гендерлік бейнелер бірден қабылданып кеткен жоқ. Қайта керісінше, дәстүрлі маскулиндік пен фемининдік рәміздер мен заманауи модельдер арасында мәдени шиеленіс күшейді. Бір жағынан, әйелдердің білім алуы, кәсіби жетістігі қолдау таба бастаса, екінші жағынан, ол жетістіктер “отбасылық міндеттерге кедергі келтірмеуі тиіс” деген шартпен ғана мойындалады.
Маскулиндікке қатысты да осындай қайшылық байқалады. Қазіргі қоғам ер адамнан бір мезетте табысты болуды, эмоционалды сауатты болуды, отбасына уақыт бөлуді талап етеді. Бірақ мәдени рәміздер әлі де оны сезімін жасыратын, қатаң, басым тұлға ретінде көреді. Бұл екі талаптың қабаттасуы ер адамдар арасында ішкі дағдарысқа, рөлдік шатасуға алып келеді. Гендерлік стереотиптерді рәміздік тұрғыдан талдау олардың тек өткеннің қалдығы емес екенін көрсетеді. Керісінше, олар бүгінгі әлеуметтік өзгерістерге бейімделе отырып, жаңа формада өмір сүруде. Әлеуметтік желілер, медиаконтент, жарнама арқылы бұл рәміздер қайта өңделіп, кейде күшейіп, кейде жұмсарып отырады. Бірақ түпкі құрылым – ер мен әйелге қатысты мәдени күту – әлі де сақталып отыр.
Оңтүстік өңірлердегі гендерлік қатынастарды түсіну үшін осы рәміздік жүйені елемеу мүмкін емес. Себебі кез келген реформа, теңдікке бағытталған бастама немесе мәдени өзгеріс осы терең қабатпен бетпе-бет келеді. Егер стереотиптер тек сыртқы мінез-құлық деңгейінде талданса, мәселенің түбірі ашылмай қалады. Ал рәміздік талдау олардың қоғам санасында қалай бекігенін, неге ұзақ уақыт бойы өзгермей келе жатқанын түсіндіруге мүмкіндік береді.
Қорытындылай келе, мәдениеттегі маскулиндік пен фемининдік рәміздер гендерлік рөлдерді қалыптастырып қана қоймай, олардың тұрақтылығын қамтамасыз ететін негізгі механизмдердің бірі болып табылады. Бұл рәміздер әлеуметтік өмірдің барлық саласына сіңіп, адам әрекетін реттейді, таңдауларын шектейді немесе бағыттайды. Қазақстанның оңтүстік өңірлері мысалында жүргізілген талдаулар осы күрделі мәдени құрылымды пайымдауға, дәстүр мен қазіргі өзгерістер арасындағы нәзік тепе-теңдікті түсінуге мүмкіндік береді. Осындай кешенді көзқарас қалыптасқан ғылыми пайымдар мен талдаулар шеңберінде орнығып, мәдени құндылықтардың гендерлік рөлдерге ықпалын тереңірек ашуға негіз болды.
Жарқынбек Оралбекұлы,
Философия докторы (PhD), Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті,
«Философия және әлеуметтік гуманитарлық пәндер» секциясының жетекшісі.
Махпал Бархияевна,
Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті,
Философия және әлеуметтік-гуманитарлық пәндер секцияның аға оқытушысы.
Серікхан Әлханұлы,
Философия докторы (PhD), Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті, «Қазақ тілі мен әдебиеті және журналистика» білім беру бағдарламасының жетекшісі
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!