Мотивация мәселесі көптеген онжылдық бойы психология мен педагогика саласындағы белсенді ғылыми зерттеулердің тақырыбы болды. С.Рубинштейн мотивацияны адамның мінез-құлқының ішкі қозғаушы күші ретінде анықтап, оның тұлға құрылымындағы орталық орнын атап өтті. Оның пікірінше, мотивация адамның белсенділігін анықтайтын фокуспен, мінезімен, эмоциялармен және басқа психикалық процестермен тығыз байланысты.

Кейінгі жылдары оқу іс-әрекетінің мотивациясы тек психологиялық категория ретінде қарастырылмайды. Бұл педагогикалық зерттеулер мен мектептегі білім беру практикасының маңызды бағытына айналды. Тұрақты оқу мотивтерін қалыптастыру білім беру процесінің тиімділігін арттырудың қажетті шарты ретінде қарастырылады.

Оқушылардың мотивациялық саласын қалыптастыру тетіктерін жүйелі талдау жеткілікті түрде дамымаған күйінде қалып отыр. Жасөспірімдердің танымдық белсенділігінің төмендеуі, сауаттылық дең-гейінің төмендеуі және гумани тарлық пәндерге деген қызығу шылықтың төмендеуі жағдайында мотивацияны қалыптастыру бойынша мақсатты жұмыс қажеттілігі ерекше өзекті болып отыр.

Жасөспірімдік шақ оқу мотивтерінің тұрақтылығының төмендеуі мен және сыртқы әсер ету факторларының жоғарылауымен сипатталады. Зерттеулер көрсеткендей, оқыту тиімділігін арттырудың резервтерінің бірі – ішкі оқу мотивтерін саналы түрде қалыптастыру. Оқу мотивациясы ілеспе фактор ретінде емес, білім беру процесінің мақсатты ұйымдастырылған компоненті ретінде қарастырылуы керек.

«Мотив» ұғымы латынның «movere» сөзінен шыққан, ол «жылжыту», «әрекетке шақыру» дегенді білдіреді. Ғылыми әдебиеттерде мотив жеке тұлғаның белгілі бір қажеттілікте-рін қанағаттандырумен байланысты белсенділіктің ішкі мотиві ретінде түсіндіріледі. Оны субъектінің қызметін тудыратын және оның бағытын белгілейтін ішкі және сыртқы жағдайлардың жиынтығы, іс-әрекет жүзеге асырылатын объект (материалдық немесе идеалды), сондай-ақ белгілі бір мінез-құлықты таңдаудың саналы себебі ретінде қарастыруға болады.

Мотивтердің дамуы адамның іс-әрекетінің ауқымын кеңейтумен және оның қоршаған шындықпен өзара әрекеттесу сипатының өзгеруімен байланысты. Іс-әрекет күрделене түскен сайын мотивтердің өзгеруі және иерархиясы жүреді.

П.Джейкобсон мотив іс-әрекеттің бағытын қамтамасыз ететін адамның психикалық ұйымының нақты құрамдас бөлігі екенін атап өтті. Мотив санатына жүгінбей, адамның мақсатты әрекеттерінің психологиялық табиғатын түсіндіру мүмкін емес.

Психологиялық сөздіктерде «мотив» термині екіұшты түрде анықталады. Ол қажеттілікті, қызығушылықты, көзқарасты, эмоционалды жағдайды немесе белсенділік көзі ретінде әрекет ете тін идеалды білдіруі мүмкін. А.Петровский мен М.Ярошевский өңдеген сөздікте мотив қажет-тіліктерге байланысты іс-әрекет-тің себебі, белсенділік бағыт-талған пән және іс-әрекеттерді таңдаудың саналы негізі ретінде қарастырылады.

Басқа зерттеушілер мотивтің қажеттілік тақырыбымен байланысын атап көрсетеді, бұл қажеттілікті оның динамикалық күшінің қайнар көзі деп санайды.

Ресей психологтардың көпшілігі бұл адамның белсенділігінің негі-зінде жатқан қажеттіліктер екенін атап өтті. А.Леонтьев мотивті белгілі бір қызмет жағдайларына қажеттілікті нақтылау ретінде қарастырды. Оның теориясы аясында іс-әрекеттің құрылымдық құрылымы бар: қажеттілік – мотив – мақсат – әрекет – операция.

Сұлушаш АЛМАСБЕК,
№4 IT мектеп-лицей
директорының
оқу ісі жөніндегі орынбасары

 

Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!