Жасөспірім шақ – ағзаның қарқынды өсіп, дамитын маңызды кезеңі. Бұл уақытта теңгерімді тамақтану иммунитеттің, сүйек жүйесінің және когнитивті функциялардың дұрыс қалыптасуына тікелей әсер етеді. Алайда қазіргі жасөспірімдердің рационында ультра өңделген өнімдер, фастфуд және қант шамадан тыс көп кездеседі. Оқушылардың басым бөлігі күн сайын тәтті сусындар ішіп, ал жаңа піскен көкөністер мен сапалы ақуызды жеткілікті мөлшерде тұтынбайды. Бұл маңызды дәрумендер мен микроэлементтердің тапшылығына әкеледі. Сонымен қатар балалардың тамақтану мінез-құлқына қоршаған орта, әлеуметтік желілер және қазіргі заманғы сұлулық стандарттары қатты ықпал етуде. Осыған орай, жасөспірімдердің тамақтану мәселелерін зерттеп, оның себеп-салдарын анықтау өте өзекті.
Дұрыс тамақтану режимі жасөспірімдер үшін күніне 4-5 рет шағын мөлшерде тамақтануды және үзілістерді 3-4 сағат көлемінде сақтауды талап етеді. Алайда қазіргі оқушылар көбіне таңғы ас ішпейді, оны калориялы немесе тәтті тағамдармен алмастырады және ұйықтар алдында тым көп жейді. Гаджет экранына қарап тамақтану әдеті ағзаның тою сигналдарын өткізіп алуға және жүйелі түрде артық тамақтануға әкеп соғады.
Тамақтанудағы басты мәселелердің бірі – зиянды өнімдердің мектептер дегі қолжетімділігі. Асханаларда саты латын энергетикалық сусындар мен фастфуд балалар денсаулығына тікелей қауіп төндіреді. Олар қуат бермейді, керісінше жүйке жүйесінің жұмысын бұзып, зейінді төмендетеді. Осыған байланысты Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мектептерде зиянды тағамдарды сатуға тыйым салып, салауатты орта құруға шақырады. Қазақстанда мектеп асханаларында сатуға тыйым салынған тағамдар тізімі жаңартылып, теңгерімді мәзір стандарттары белсенді түрде енгізілуде. Бұл артық салмағы бар оқушылар санын азайтуға бағытталған маңызды қадам.
Тез дайындалатын тағамдарға әуестік салдарынан жасөспірімдер ағзасында маңызды нутриенттер тапшылығы туындайды. Ет өнімдерін аз тұтыну темір тапшылығы анемиясына, шаршауға және эндокриндік жүйе жұмысының бұзылуына әкеледі. Ал сүт өнімдерінің жетіспеушілігі кальций тапшылығын тудырады. Тәтті газдалған сусындар сүйектен кальцийді шайып шығарып, тірек-қимыл аппаратының дамуына зиян келтіреді.
Сонымен қатар жасөспірімдердің тамақтану мінез-құлқына құрдастары мен әлеуметтік желілер қатты әсер етеді. Жасанды сұлулық стандарттарына сай болуға ұмтылу қыздар арасында анорексия немесе булимия сияқты ауыр бұзылыстарға себеп болады. Сондықтан салауатты дағдыларды қалыптастыруда отбасының рөлі зор. Ата-аналар қатаң диеталар мен тыйым-дарсыз, пайдалы өнімдердің маңызын дұрыс түсіндіруі қажет. Қарапайым маусымдық көкөністерден, жұмыртқа мен тауық етінен пайдалы рацион құру кез келген кіріс деңгейіндегі отбасы үшін қолжетімді. Таңғы асқа күрделі көмірсулар мен ақуызды тұтыну сабақтағы зейін мен үлгерімді айтарлықтай жақсартады.
Қорыта айтқанда, қазіргі жасөспірімдердің тамақтануы бірқатар күрделі мәселеге әкелуде. Ультра өңделген тағамдардың, фастфуд пен энергетикалық сусындардың шектен тыс тұтынылуы балалардың күнделікті рационын бұзып, семіздік, қант диабеті, анемия және асқазан-ішек жолдарының ауруларына алып келуде. Бұған қоса әлеуметтік желілердегі жасанды сұлулық стандарттарының қысымы тамақтанудың психологиялық бұзылыстарын тудырып, жас ұрпақтың физикалық және психикалық денсаулығына елеулі қауіп төндіреді.
Бұл кешенді мәселені шешу үшін отбасы, мектеп және қоғамның бірлескен күш-жігері қажет. Отбасында ата-аналар өздерінің жеке мысалы арқылы дұрыс тамақтану мәдениетін қалыптастырып, балаларға пайдалы өнімдерді таңдауды үйретуі тиіс. Ал мектептерде зиянды тағамдарды сатуға шектеу қою және толыққанды теңгерімді мәзірді қамтамасыз ету саясаты қатаң жалғасуы керек. Дұрыс тамақтану – жасөспірімнің когнитивті қабілетін арттырып, оқу үлгерімін жақсартудың кепілі. Өскелең ұрпақтың денсаулығы мен үйлесімді дамуын қамтамасыз ету үшін салауатты тамақтану әдеттерін қалыптастыру басты міндетіміз болуы қажет.
Зере ПРАЛИЕВА,
№267 орта мектептің оқушысы
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!