Қоғамда заң үстемдігін қамтамасыз ететін негізгі институттардың бірі – сот жүйесі. Сот билігінің басты міндеті – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау, заң талаптарының орындалуын қамтамасыз ету және қоғамдағы әділдікті сақтау. Осы маңызды қызметті жүзеге асыру барысында тілдің рөлі ерекше. Сот жүйесінде қолданылатын тіл тек ақпарат жеткізудің құралы ғана емес, ол құқықтық қатынастарды нақты айқындайтын, шешімдердің мазмұнын дәл жеткізетін және қоғам мен сот арасындағы байланысты қамтамасыз ететін маңызды құрал болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес мемлекеттік тіл – қазақ тілі. Осыған байланысты сот ісін жүргізу барысында мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, оның сапасын арттыру және құқықтық терминологияны дұрыс пайдалану – сот жүйесі қызметкерлерінің маңызды міндеттерінің бірі. Мемлекеттік тілде сауатты әрі түсінікті дайындалған сот құжаттары азаматтардың құқықтық ақпаратты дұрыс қабылдауына және сот шешімдерінің мәнін толық түсінуіне мүмкіндік береді.
Сот құжаттарының тілі айқын, нақты әрі заң талаптарына сай болуы тиіс. Сот шешімдері, үкімдер, қаулылар, хаттамалар, сондай-ақ процессуалдық құжаттардың барлығы ресми-іскери стиль талаптарына сәйкес жазылады. Мұндай құжаттарда әрбір сөздің, әрбір терминнің өзіндік құқықтық мағынасы болады. Сондықтан тілдік дәлдік пен терминологиялық бірізділік сот құжаттарының сапасына тікелей әсер етеді.
Практикада кейбір жағдайларда сот құжаттарында тілдік қателер немесе күрделі әрі түсініксіз сөйлем құрылымдары кездесуі мүмкін. Мұндай жағдайлар құжаттың мазмұнын қабылдауды қиындатып қана қоймай, оның құқықтық мәнін дұрыс түсінуге кедергі келтіруі ықтимал. Осы себепті сот жүйесінде тіл мәдениетін сақтау, құжаттарды сауатты рәсімдеу және құқықтық терминдерді дұрыс қолдану мәселесіне ерекше назар аударылады.
Сот саласындағы тіл мәдениеті тек жазбаша құжаттармен шектелмейді. Сот отырыстары барысында судьялардың, прокурорлардың, адвокаттардың және басқа да процеске қатысушылардың сөз мәдениеті де үлкен маңызға ие. Соттағы сөйлеу әдебі, пікір білдірудің нақтылығы мен мәдениеті сот процесінің ашық әрі әділ өтуіне ықпал етеді. Әрбір айтылған сөз нақты, түсінікті және заң талаптарына сәйкес болуы тиіс.
Сонымен қатар, сот саласында құқықтық терминологияны дұрыс қолдану маңызды. Заңнамалық актілерде бекітілген терминдер бір мағынада әрі бірізді түрде қолданылуы қажет. Терминдердің бұрмалануы немесе дұрыс пайдаланылмауы құқықтық құжаттардың мазмұнын өзгертіп жіберуі мүмкін. Сондықтан сот қызметкерлерінің құқықтық терминологияны жетік меңгеруі кәсіби біліктіліктің маңызды көрсеткіші болып саналады.
Қазіргі таңда сот жүйесінде мемлекеттік тілдің қолданылу сапасын арттыру мақсатында түрлі іс-шаралар ұйымдастырылып келеді. Судьялар мен сот қызметкерлеріне арналған тілдік семинарлар, тренингтер, әдістемелік кеңестер өткізіліп, ресми құжаттарды дұрыс жазу мәселелері талқылануда. Сонымен қатар, құқықтық құжаттардың тілін жетілдіруге бағытталған әдістемелік құралдар мен ұсыныстар әзірленуде.
Мемлекеттік тілдің сот жүйесінде кеңінен қолданылуы – елдегі тіл саясатының маңызды бағыттарының бірі. Бұл бағыттағы жұмыстар тек заң талаптарын орындаумен ғана шектелмейді, сонымен бірге ұлттық тілдің мәртебесін арттыруға және құқықтық мәдениетті дамытуға ықпал етеді.
Қорытындылай келе, сот жүйесіндегі тіл мәдениеті – әділ сот төрелігін жүзеге асырудың маңызды алғышарты. Тілдің сауатты қолданылуы сот шешімдерінің айқын әрі түсінікті болуын қамтамасыз етеді, ал бұл өз кезегінде қоғамның сот жүйесіне деген сенімін нығайтады. Сондықтан сот саласында қызмет атқаратын әрбір маман тіл нормаларын сақтауға, құқықтық терминологияны дұрыс қолдануға және ресми стиль талаптарын ұстануға ерекше көңіл бөлуі тиіс. Тек сонда ғана сот билігінің беделі артып, заң үстемдігі толыққанды қамтамасыз етіледі.
А.Мұратова,
Қызылорда облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының бас маман-сот отырысының хатшысы
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!