Көктеммен бірге қазақ даласына ерекше жылылық пен жаңару рухы енеді. Табиғат қайта түлеп, жер бусанып, тіршілік атаулы жаңа тыныс алады. Қазақтың «жаңа жылы» дерсің. Халық ежелден Наурыз мейрамын тойлап, бір-біріне ақжарма тілектер айтып, дастарқан жайған. Сол дастарқанның басты тағамы әрі мерекенің символына айналған ас – наурыз көже. Бұл тағам жай ғана ас емес, халықтың дүниетанымы мен өмір философиясын білдіретін ұлттық мұра.
Наурыз көже көктемгі жаңару идеясын бейнелейді. Қазақ халқы жыл басын 22 наурыздан бастайды. Күн мен түн теңеліп, табиғаттағы тепе-теңдік қалпына келеді. Халық түсінігінде дәл осы күні үйге құт қонады, береке кіреді. Сондықтан әр шаңырақ дастарқанын молынан жайып, келген қонақты құр қол қайтармаған. Наурыз көже осы молшылықтың белгісі ретінде ұсынылған.
Бұл тағамның ерекшелігі оның құрамында жеті түрлі дәмнің болуы. Қазақ мәдениетінде жеті саны қасиетті саналады. Жеті ата, жеті қазына, жеті қабат көк деген ұғымдар халық санасында терең орныққан. Сол себепті Наурыз көжеге де жеті түрлі тағам қосылады. Әдетте оның құрамына су, ет, тұз, май, дәнді дақылдар, сүт немесе айран, кейде құрт немесе тары қосылады. Әр өңірде көженің құрамы сәл өзгеруі мүмкін, бірақ негізгі мәні бір. Ол молшылық пен тоқшылықты білдіреді.
Наурыз көжені дайындау дәстүрі де өзіндік мағынаға толы. Ертеде адамдар бұл тағамды бір күн бұрын дайындап, түн бойы қазанның астын сөндірмеген. Қазанның қайнап тұруы үйдің берекесін білдіреді деп сенген. Көжені неғұрлым көп етіп әзірлеу де маңызды саналған. Себебі халық арасында «жыл бойы тоқ болу үшін Наурыз көжеден тойып ішу керек» деген түсінік қалыптасқан.
Тағамның әрбір құрамы белгілі бір символды білдіреді. Су өмірдің негізі саналады. Ет күш пен қуатты білдіреді. Дәнді дақылдар мол өнім мен берекенің нышаны. Сүт тазалық пен ақ ниеттің белгісі. Ал тұз тағамның дәмін келтіретіндей, адамдардың өмірінде де татулық пен бірліктің маңызы зор екенін еске салады.
Наурыз көже тек тамақ қана емес, адамдарды жақындастыратын дәстүрлі тағам. Мереке күні жұрт бір-бірінің үйіне кіріп, көже ішіп, жылы лебіз білдіреді. Бұл үрдіс қоғамдағы татулықты нығайтып, адамдар арасындағы байланысты күшейтеді. Көне дәстүр бойынша бір үйдің наурыз көжесінен дәм татқан адам сол шаңыраққа жыл бойы жақсылық тілеп жүреді деген сенім бар.
Қазіргі уақытта да бұл дәстүр өзінің маңызын жоғалтқан жоқ. Қазақстанның көптеген өңірінде мереке күні үлкен қазандарда наурыз көже дайындалып, қала тұрғындары мен қонақтарға тегін таратылады. Бұл үрдіс жыл сайын қайталанып, дәстүр саналып кеткен.
Наурыз көже қазақ халқының қонақжайлығы мен кеңпейілдігін айқын көрсететін тағам. Оның әрбір қасық дәмінде ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр, халықтың дүниетанымы және болашаққа деген үміті жатыр. Сондықтан наурыз көжені ішу тек тамақтану ғана емес, өткен мен бүгінді жалғап тұрған мәдени мұрадан дәм тату деген сөз.
Қорлан САРЫ
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!