Кредит алғанда көрпеге қарай көсіліп, көтере алатын шоқпарды ғана белге байлаған дұрыс. Бірақ несие қамытын кигенде әрбір азамат оны төлей алатынына сенімді болады. Тек күнделікті өмірде сан түрлі соқпақ бар. Күні кеше төлемді жабуға қиналмай жүрген адам бүгін күтпеген жағдайға душар болып, банкпен текетіреске тап болуы ғажап емес. Оның үстіне халық арасында «қарызды туыстан сұрағанша, несие алған оңай» деген түсінік қалыптасқан.
Енді ешкімнің кредиті кешірілмейді
Деректерге сүйенсек, қазір халықтың 84 процентінде, яғни 8 жарым миллион адамның басында қарыз бар. Банктен шектеусіз кредит алып, қарызға белшесінен батқандар жетерлік. Кейінгі бір жарым жылда бұл көрсеткіш 27 процентке артқан. Бірі жоқтықтан алса, бірі несиеге тәуелділігі мен қаржылық сауатының төмендігінен алады. Тіпті бүгінде микроқаржылық ұйымдарда 20-дан аса қарызы бар азаматтар бар. Ал Ішкі істер министрлігі тым көп несие алып, оны төлей алмай, салдарынан түрлі қылмысқа баратындар көбейгенін алға тартады. Қайғылы аяқталатын жағдайлар да бар. Биыл 12 борышкер өз-өзіне қол жұмсаған.
«Несиесі бар 40 азамат несиесін жабатын ақша табу мақсатында қарақшылық шабуыл, тонау мен ұрлық жасаған. Әрине, оларды ақтамаймыз, заң алдында тиісті жазасын алады. Дегенмен, ойланатын жайт», – деді Ішкі істер министрінің орынбасары Игорь Лепеха.
Шектеу болмаса, шектен шығу орын алып жатқаны рас. Қажеттілігін қарыз алып қанағаттандыратын жас көбейді. Парламент Мәжілісінің депутаты Қарақат Әбденнің айтуынша, несиенің 85%-і бизнесті ілгерілетуге не басқа да нақты мақсатқа алынбаған. Борышкерлердің дені – 27 жасқа дейінгі жастар. Олар көбіне смартфон, құлаққап сынды техниканы алып отырған. Тек 5%-і бизнес бағдарламалар бойынша алынған. Бірақ бұдан былай тұрақты табысы жоқ 21 жасқа толмағандарға несие берілмеуі мүмкін. Сонымен қатар Қазақстанда енді ешкімнің кредиті кешірілмейді. Себебі 2019 жылы кредит кешірілгеннен кейін еліміздің қаржы секторында кредит көлемі қайта өскен. Оның ішінде проблемалық кредит те артты.
Тойға несие алуға тыйым салыну керек
Қазақтың «үйленгенінен үйлі болуына» дейінгі әрекеті банкке байланғаны белгілі. Бұл ретте Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің басшысы Мәдина Әбілқасымова, «тойға несие алуға тыйым салуға бола ма?» деген сұраққа жауап берді.
«Конституция бойынша біз адамдардың белгілі бір шығындарды жұмсау құқығын шектей алмаймыз. Егер адам несие алса, қазіргі талап бойынша ай сайынғы төлемдері кірісінің 50%-ынан аспау керек», – деді ол.
Агенттік басшысының айтуынша, қарыз алушыға борыштық жүктеменің жалпы коэффициенті енгізілмек. Ол ай сайынғы төлемнің қанша екенін ғана емес, сонымен бірге кіріске қатысты қарыздың жалпы мөлшерін де қарастырады. 300 мың теңге жалақы алатын адам үшін ай сайынғы төлем 150 мың теңгеден аспауы тиіс. Сонымен қатар кіріске қатысты алатын несиелердің максималды көлемі шектеледі. Мысалы, егер 300 мың теңгенің 6 жалақысын алсақ, онда барлық қаржы ұйымдары бойынша берешектің ең жоғары сомасы 1 800 000 теңгеден аспау керек.
Сарапшылар банкке қарызға батудан сақтануға шақырады.
Экономист Шакизат Ниятуллина да тойды несиеге істеудің кемшіліктерін атады. Біріншіден, той бір кеште өтіп кетеді. Ал несие бойынша борыштық міндеттеме бірнеше жылға созылады. Екіншіден, тойдан түскен ақша үйлену тойының шығынын толық жабады деп күтудің қажеті жоқ. Үшіншіден, ақшадан қысылған кезде жастардың үйлену тойының несиесі толық төленбей тұрып ажырасуы жиі кездеседі. Бұл жас жұбайлар отбасылық өмірін қарызбен бастауға мәжбүр болатынымен байланысты. Түрлі салдардан кейін несие де берілмеуі мүмкін.
Қаржылық сауат кедейліктен құтқара ма?
Нарықтық қоғамда қаржылық сауат әрбір азамат үшін маңызды. Себебі күнделікті ақшалай операциялардан бөлек, несие, депозит, ипотека сынды ірі келісімдер бар. Оның әрбірі тиімді шешім қабылдау мен мұқияттылықты талап етеді. Бұл ретте «AMANAT» партиясы мен Halyk Bank қолға алған «Қарызсыз қоғам» қаржылық сауаттылықты арттыру жобасы жалғасуда. Жуырда Мөлдір Тұрысбекова есімді көпбалалы ана Мәжіліс мінберінде сөз сөйлеп, жобаға қатысты пікір білдірді.
– Өзім кредит алған кезде мүлде процентіне қарамаппын.
«Қарызсыз қоғам» жобасы бойынша оқу барысында көптеген мәселені шешіп алдым. Өзім қарызға үйренгендіктен бе, балаларым да қарызға бейім. Дүкеннен қарыз алғалы жатсам, «мама, мен де алайынш» дейді. Балаларға ондай нәрсені үйретпеуге тырысып жүрмін. Айлығым – 131 мың теңге, жәрдемақым – 55 мың теңге. Кредитім – 250 мың теңге. Ол кредитті төлеп жатқан жоқпын. Банк шоттарымды бұғаттап тастады. Қаржы сарапшыларының арқасында шоттарымның біреуін ғана аштым, – деді ол.
Қолға балықты емес, балық аулайтын қармақты беретін жобаны аманаттықтардың қолға алғанына көп болды. Жобаның негізгі мақсаты – жеке тұлғалар арасында проблемалық берешегі бар адамдардың қаржылық сауатын арттыру. Оқу биыл 2 мамырда басталып, жыл соңына дейін жалғаспақ. Ал қаржылық сауаттылықты арттыру бойынша тегін курс «AMANAT» партиясының аудандық филиалдарында бір топ 5 күн оқиды және бір топтағы адамдардың саны 30 бен 50 адамның арасында болады. Бұл – бір айда 3 топ оқып, өзін жетілдіреді деген сөз. Дегенмен, қаржылық сауат кедейліктен құтқара ма, жоқ па, жоба айтарлықтай нәтиже бере ме оны уақыт көрсетеді.
А.СНАДИН
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!