Бала күнімізде ауыл сыртында қой бағып жүргенде уақыттың шамасын жерге шыбық қадап, білетінбіз. Оңтүстік пен солтүстікті, батыс пен шығысты компассыз межелейтін дала баласының түсінігіндегі уақыт табиғатпен үндесіп жатады екен ғой. Әйтсе де, сол табиғи уақыт қолсағатпен үйлеспейтінді шығарды. Оны байқаған талайлар сағат ауыстырудағы қызу жұмыстың нәтижесін көрді. Иә, ұйқы қанды, тірлігіміз тындырымды бола бастады деп әлеуметтік желіде жазып, ой-пікірлерін білдіріп жатқанды көрдік, өзіміз де сезіндік. Ақиқаты осы. Бірақ табиғат-анамен кіндігіміз байлаулы, одан асып ешқайда бара алмаймыз. Әңгіменің төркіні осында жатыр. Қалыпты ритм қай кезде де пайдасын тигізеді.
«Адам өміріне әсер ететін үш уақыт бар»
Уақыт белдеуі туралы әңгіменің бір ұшы шыға қалса, ойға алдымен Болат Нұрқожаев түседі. Талай жыл осы мәселені мінберлерде көтеріп жүрген жерлесіміз, ведомствоаралық топ мүшесі, қолданбалы хронобиология маманы.
«Адам өміріне әсер ететін үш уақыт бар. Біріншісі, табиғаттың уақыты. Мұны күннің шығуы және батуымен есептеу керек. Күн мен түннің ауысуы. Екіншісі, қолдағы әлеуметтік сағат. Бір-бірімен кездесетін, уағдаласатын, пойыздың уақыты, т.б. Үшіншісі, адамның биологиялық уақыты. Клеткада клокк деген ген бар. Адамның әрбір клеткасының өз сағаты бар. Егер де біз айтып отырған үш уақыт бір-бірімен үйлескен жағдайда ғана адамның денсаулығы, еңбекке деген қабілеті, психикалық жағдайы, қоғамдағы қатынастар, отбасылық жағдайлар, т.б. бәрі дұрыс болады», – дейді Болат Нұрқожаев.
Расымен, бүгінгі қоғамдағы ахуалға қарап-ақ, үш уақыт түрінің үйлеспей тұрғанын аңғару қиын емес. Өйткені, өзінің ішкі жан дүниесіндегі жағдайы мәз емес адам қай уақытта да айналасына мейірім-махаббатпен қарай алмайды.
«Тал түс 12 болу керек!»
«Қазақ жерге қамшыны қояды да, соның көлеңкесінің ең қысқарған уақытын тал түс деп белгілеген. Яғни, ата-бабамыз сағат болмаған кезде уақыттың өлшемін табиғи уақытпен үйлесімін тауып, дәл қоя білген. Қазіргі заманда атом сағаты, қолдағы сағат, электронды, механикалық сағаттар шыққанымен уақыттың өлшемі қамшыны қойып, көлеңкесінің ең қысқарған уақыты тал түс сағат 12-ге сәйкес келуі керек. Айта кетейік, 2018 жылғы желтоқсанның 21-інен 22-сіне қараған түні уақыт өзгерді. Ертеңіне маған көп адам хабарласты. «Түске дейінгі уақытымыз ұзарып кеткен тәрізді» деп. Себебі, бұрынғы уақытпен таң 9-да атады. 9-дан өте тіршілікке араласасың. Базар, тағы сондай нәрселер 10-да ашылады. Ал тал түс – 12. Сағат жылжып кетті екен ешкім түскі үзілісті, тағы басқаны өзгерткен жоқ. Сондықтан түске дейінгі 2 сағат қана уақыт қалады. Осылайша арпалыс. Түстен кейін қалған жұмысты бітіресің. Міне, қалған жұмысты бітіру үшін жұмысты кешке дейін істеу керек болады. Қазір байқасаңыз, көп адам жұмысына сағат 8-де барып отырады. Біз осы сағаттық белдеуді дұрыс қалыпта ұстай алсақ, онда адамға жағдай жасаған болар едік. Мысалы, қазір Еуропа елдерінде 3-те жұмыс аяқталады», – дейді Б.Нұрқожаев.
Бүгінде сағат белдеуіне байланысты айтылар мәселе жетерлік. Оның адам денсаулығына пайдасы, уақыт белдеуінің дұрыс қойылмауы салдарынан аймақтағы аурушаңдық көрсеткіші мен адамдардың еңбекке қабілеттілігінің төмендеуі – мұның барлығы ел экономикасына, халықтың әлеуметтік-экономикалық ахуалына кері ықпал етеді.
«Бізде осы тақырыпта үнемі пікірталастар болады. Мұның жауабы: адам баласының жас ерекшеліктеріне қарай ұйқы режимі әртүрлі болады. Адам баласы туғаннан бастап ерте тұрып, ерте жататын болады. Сәби кезінде. Жаңа туған балалар 18 сағат ұйықтайды, бірақ оларды біз оятпаймыз ғой. Өсе бастағанда олардың ұйқысы тұрақты қалыпқа ауысады. Жасөспірім кезде түнімен көше кезіп келетіндер бар емес пе, ол да ғалымдардың сөзімен айтқанда, жар іздейтін уақыты. Ол өз алдына кезең. Ал 40-50 жасқа жеткенде ол өз толқынының уақытымен қалыптасады. Ерте тұрып, ерте жатады. Қазіргі пікірталастың басты себебі – осы. Жас ерекшелікке қарай әсер етеді. Бұл әлеуметтік сауалнамамен шешілмейді деуім осыдан. Балалардан, сәбилерден қалай сауалнама аласың. Бұл ғылымның дәлелімен ғана шешіледі», – дейді хронобиология маманы.
«Біз Астана уақытымен емес, Астана уақыты бізбен теңесуі керек»
«2000 жылғы 1749 деген қаулы. Уақыт белдеуіне келгенде басты құжат осы. Ол құжатта Қазақстан территориясы аумағы 4 және 5 белдеулерде делінген. Экология министрлігіндегілер 4-ті алға жылжытсақ, Қазақстан аумағын тұтастай бірегей 5-белдеуге қалдырамыз деп ойлайды. Олар Астананы 5, бізді 4 белдеуде деп ойлайды. Ал қаулыда халықаралық өлшемге келгенде бір сағат алға жылжытылатыны айтылған. Яғни, 4 5-ке айналады, 5 6-ға айналады. Иран 3,5, Ауғанстан 4,5, Үндістан 5,5 сағаттық белдеумен өмір сүріп жатыр. Бізге 4,5 сағаттық белдеуді қолдансақ, барлығымызға тиімді. Бізде оны тиісті тарап түсінбей отыр», – дейді Болат Нұрқожаев.
Қалай дегенмен де, мамандар дәлелдегеніндей адамның өзі ояу болғанымен миы оянбай тұрып, ешқашан ешқандай тірлік алға баспайды. Сол себепті сағат белдеуіне келгенде жоғарыда айтып өткен үш уақыт бір-бірімен үйлессе игі. Әйтпесе, адам денсаулығы, еңбекке қабілеттілігі, психологиялық жағдайлары құралып, қоғамдық ахуалдың тұрақсыздығына, ал ол өз кезегінде экономиканың әлсіреуіне әкеледі. Бірақ бәрінен маңыздысы, тәуелсіз Қазақстанның келешегін тапсырар дені сау, салауатты ұрпақтың қалыптасуына кедергі. Ертеңді ойласақ, бүгіннен бастап дұрыс шешім қабылдайық!
Дәулет ҚЫРДАН
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!