Жер шарындағы ең алып тіршілік иесі – піл де, динозавр да емес. Ол – кит. Тіпті бүгінге дейін өмір сүріп жатқан жануарлардың ішінде ғана емес, Жер тарихында тіршілік еткен ең ірі жануар саналады. Ұзындығы 30 метрден асып, салмағы 180-200 тоннаға жететін көк киттің жүрегінің өзі жеңіл көлікпен шамалас, ал тілі ересек пілдің салмағындай болады.
Олардың тағы бір ерекшелігі – ақылында. Ғалымдар бұл жануарлардың күрделі дыбыстық жүйе арқылы бір-бірімен байланысатынын анықтаған. Әсіресе өркешті киттердің «әндері» таңғаларлық. Бір ән кейде 20-30 минутқа дейін созылып, бірнеше сағат бойы қайталануы мүмкін. Ең қызығы – бір аймақтағы барлық еркек кит бірдей әуен орындайды. Уақыт өте келе ән өзгерсе, оны бүкіл топ біртіндеп қабылдайды. Бұл табиғаттағы мәдениеттің бір көрінісі ретінде қарастырылады.
Көк киттің жүрек соғысы да ерекше. Ол суға терең сүңгіген кезде минутына небәрі екі-ақ рет соғуы мүмкін. Осындай баяу жүрек соғысының арқасында киттер бір сағатқа жуық тынысын ұстап тұрады. Кейбір тұмсықты киттер 3 мың метрге дейінгі тереңдікке сүңгіп, теңіздегі ең терең сүңгитін сүтқоректілер қатарына кіреді.
Осындай алып денесіне қарамастан, көк киттің негізгі қорегі – ұзындығы бірнеше сантиметр ғана болатын криль деп аталатын ұсақ шаянтәрізділер. Жаз мезгілінде бір ересек кит тәулігіне 3-4 тоннаға дейін криль жей алады. Ол аузын кең ашып су жұтады да, кейін мұрт тәрізді сүзгі пластиналары арқылы суды сыртқа шығарып, қорегін ғана қалдырады.
Ғалымдарды таңғалдыратын тағы бір құбылыс – киттердің көші-қоны. Кейбір түрлері жыл сайын 15-20 мың шақырымнан астам жол жүреді. Бұл – жануарлар әлеміндегі ең ұзақ маусымдық сапарлардың бірі. Олар суық аймақтарда қоректеніп, кейін мыңдаған шақырым қашықтағы жылы теңіздерге төлдеуге барады.
Бүгінде киттер мұхит экожүйесінің тепе-теңдігін сақтауда маңызды рөл атқарады. Олардың нәжісі темір мен азотқа бай болғандықтан, фитопланктондардың көбеюіне ықпал етеді. Ал фитопланктон атмосферадағы көмірқышқыл газының едәуір бөлігін сіңіріп, Жердегі оттегінің жартысына жуығын өндіреді. Демек, киттер климаттың тұрақтылығына да жанама түрде әсер етеді.
Өкінішке қарай, өткен ғасырда кәсіптік кит аулау салдарынан киттің сан алуан түрі күрт азайды. Халықаралық деңгейде кит аулауға шектеу қойылғанымен, олар әлі де пластик қалдықтардан, мұхиттағы шудан, кеме соқтығысынан және климаттың өзгеруінен зардап шегуде. Кейбір киттердің асқазанынан ондаған килограмм пластик табылған жағдайлар тіркелген.
Кит – жай ғана алып теңіз жануары емес. Ол мұхиттың экожүйесін сақтайтын табиғи тетік, ерекше интеллект иесі әрі миллиондаған жылдық эволюцияның ғажайып жемісі. Мұхиттың осы үнсіз алыптарын қорғау – тек бір жануарды сақтау емес, бүкіл теңіз экожүйесінің болашағын қорғау деген сөз.
Аман ЖАН
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!