Сот жүйесінің тиімділігі мен заңдылығының негізгі көрсеткіштерінің бірі — төменгі сатыдағы (бірінші және апелляциялық) соттар қабылдаған шешімдердің жоғарғы сатыда қайта қаралу деңгейі. 2025 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстан Республикасында жеке кассациялық соттардың қызметке кірісуі сот актілерін тексеру механизмін түбегейлі өзгертті. Кассациялық сатының басты міндеті — істің нақты мән-жайларын қайта зерттеу емес, төменгі соттардың материалдық және процестік құқық нормаларын қолдануда жіберген қателіктерін анықтау және жою.
Сот актілерінің күшін жоюдың және өзгертудің заңнамалық негіздері:
Қазақстан Республикасының процестік заңнамасына (АПК, ҚПК, ӘРПК) сәйкес, кассациялық сот төменгі сатының шешімін өзгертуге или оның күшін толықтай/жартылай жоюға тек белгілі бір негіздер болғанда ғана құқылы:
1) Материалдық құқық нормаларын елеулі түрде бұзу: Заңды қолданбау, қолданылуға тиіс емес заңды қолдану немесе заңды бұрмалап түсіндіру.
2) Процестік құқық нормаларын өрескел бұзу: Екіжақтылық принципінің сақталмауы, істі заңсыз құраммен қарау, сот отырысының хаттамасының болмауы немесе іске қатысушы тұлғалардың тиісті түрде хабарландырылмауы.
3) Сот практикасының бірізділігінен ауытқу: Төменгі сатыдағы соттың дәл осындай құқықтық қатынастар бойынша Жоғарғы Соттың қалыптасқан ұстанымына қайшы шешім шығаруы.
Структуралық динамика және статистикалық көрсеткіштер
Кассациялық соттарға түсетін шағымдар мен наразылықтардың құрылымында сот актілерінің күшін жою көрсеткіші істің категориясына (азаматтық, қылмыстық, әкімшілік) байланысты әртүрлі динамиканы көрсетеді.
«Жаппай кассация» механизмі енгізілгеннен кейін алдын ала қарау кезеңі жойылып, шағымдардың тікелей алқада қаралуы істерді қайта қарау динамикасын арттырды. Статистика көрсеткендей, кассацияға түскен барлық шағымдардың белгілі бір үлесі бойынша ғана шешімдер өзгертіледі немесе күші жойылады, бұл төменгі соттар шешімдерінің басым бөлігінің тұрақтылығын білдіреді.
Төменгі сатыдағы судьялардың жиі жіберетін қателіктері
Сот актілерінің күшін жою туралы кассациялық қаулыларды талдау барысында бірқатар жүйелі қателіктер анықталады:
1) Дәлелдемелерді зерттеу шегінен шығу немесе елемеу.
2) Процестік мерзімдерді сақтамау: Тараптардың процестік құқықтарын шектеуге әкеп соқтырған уақытша регламенттің бұзылуы.
3) Ескірген немесе күші жойылған нормативтік актілерге сүйену: Заңнамадағы соңғы өзгерістер мен толықтыруларды ескермеу.
Төменгі сатыдағы сот актілерінің күшін жою және өзгерту динамикасы — сот жүйесіндегі процестік сабақтастық пен сапаны бақылаудың басты құралы. Дербес кассациялық соттардың жұмысы сот қателіктерін жедел түзетуге, заңнаманы біркелкі қолдануға және азаматтар мен заңды тұлғалардың сот жүйесіне деген сенімін арттыруға бағытталған. Статистикалық мониторинг төменгі сатыдағы судьялардың кәсіби деңгейін көтеруге және сот практикасын бірізділендіруге мүмкіндік береді.
Әбдуәли Л. Қызылорда облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының бас маманы хатшысы
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!