Экология тақырыбы қашан да өзекті. Жақында Астанада RES 2026 өңірлік экологиялық саммиті өтті. 30-дан астам мемлекеттен келген сарапшылар, саясаткерлер және халықаралық ұйымдар өкілдері климаттың өзгеруі, су ресурстарының тапшылығы, биоалуантүрлілікті сақтау және жасыл экономикаға көшу мәселелерін жан-жақты талқылады.
Осы орайда «Jasyl El» жастар еңбек жасақтарының республикалық штабы басшысының орынбасары, «Болашаққа қозғалыс» жеке қорының директоры Диас Бекмұратпен сұхбаттасып, саммитінің нәтижелері, өңірдегі экологиялық сын-қатерлер мен жастардың бұл үдерістегі рөлі туралы пікірін білдік.
− Диас Бекмұратұлы, RES 2026 саммитінде өңірлік ынтымақтастық, инвестиция және технология туралы көп айтылды. Бірақ бүгінге дейін де көптеген стратегия қабылданғанын білеміз. Ал осы жолы өткен саммиттің айырмашылығы неде? Ауқымды жиынның нәтижесі декларация деңгейінде қалып қоймау үшін қандай механизмдер қарастырылған?
− RES 2026 саммитін Орталық Азиядағы кезекті декларативті алаң ретінде қарастыруға болмайды. Бұл жолы мазмұн да, басқару тәсілі де, іске асыру логикасы бөлек. Иә, бұған дейін өңірде экология, су және климат мәселелері бойынша көптеген стратегия қабылданды. Алайда олардың басым бөлігі қаржыландырудың жеткіліксіздігіне, технологиялық шешімдердің болмауына және ең бастысы, үйлестіру мен жауапкершілік тетіктерінің әлсіздігіне байланысты толық жүзеге аспай қалды.
RES 2026 осы мәселелерді ескеріп, басқа формат ұсынды. Саммиттің негізгі ерекшелігі – саясат, инвестиция және технологияның бір уақытта бір платформада біріктірілуі. Бұл экологияны тек табиғатты қорғау саласы ретінде емес, экономикалық және технологиялық бағыт ретінде қарастыруға көшу дегенді білдіреді. Яғни экологиялық саясат енді шығын емес, инвестиция мен даму құралы ретінде қабылдана бастады.
Саммит нәтижесінде іске қосылған 2026-2030 жылдарға арналған өңірлік іс-қимыл бағдарламасы да осы өзгерісті дәлелдейді. Бұл құжат жалпылама бағыттармен қатар жобаларды, іске асыру механизмдерін, жауапты тараптарды және мониторинг жүйесін қамтиды. Бұрынғы тәжірибеде көбіне «не істеу керек?» деген сұраққа жауап берілсе, бұл жолы «қалай іске асырамыз және кім жауап береді?» деген нақты құрылым қалыптасты.
Қаржылық қамтамасыз ету де айтарлықтай күшейтілді. Саммит аясында 2,3 млрд АҚШ долларынан астам келісімдерге қол қойылды. Бұл қаражат жаңартылатын энергия, су ресурстарын басқару, қалдықтарды өңдеу және экологиялық инфрақұрылым жобаларына бағытталады. Бұл инвестициялар нақты жобалармен байланыстырылды, яғни бұл тек саяси мәлімдеме емес, іске асырылатын экономикалық пакет.
Технологиялық компонент те сапалық деңгейге көтерілді. RES EXPO алаңында 30-дан астам елден келген 247 компания өз шешімдерін ұсынды. Олардың қатарында суды үнемдеу, қалдықтарды қайта өңдеу, цифрлық мониторинг, декарбонизация бағыттарындағы технологиялар бар. Яғни өңірде бұрын болмаған деңгейде дайын шешімдер ұсынылып отыр.
Су ресурстары бойынша ұсынылған институционалдық бастамалар да ерекше маңызға ие. Халықаралық су ұйымын құру, трансшекаралық өзендерді цифрландыру және бірыңғай мониторинг жүйесін енгізу – бұл Орталық Азиядағы ең күрделі мәселені басқарудың жаңа кезеңіне өтуге бағытталған нақты қадамдар. Дегенмен кез келген саммиттің нәтижесі оның іске асуымен өлшенеді. Өңірде бұған дейін де жақсы бастамалар болған, бірақ олар көбіне бақылау мен жауапкершілік жүйесінің әлсіздігіне байланысты толық нәтиже бермеді.
Сондықтан RES 2026-ның басты ерекшелігі – нақты іске асыру механизмдерінің ұсынылуында. Ал басты сынағы – сол механизмдердің қалай жұмыс істейтіні. Егер қабылданған шешімдер нақты жобаларға айналып, инвестициялар тиімді игеріліп, технологиялар енгізілсе, бұл саммит Орталық Азиядағы экологиялық саясаттың жаңа кезеңін бастайды. Ал егер бұл процестер формалды сипатта қалса, онда кез келген ауқымды бастама сияқты ол да декларация деңгейінде қалып қоюы мүмкін.
− Экологиялық тұрғыдан қарағанда Қызылорда облысы күрделі өңірлердің бірі. Қазіргі ахуал қандай?
− Қызылорда облысының экологиялық мәселелерін бағалағанда жағдайға объективті әрі салмақты қарау қажет. Иә, өңірдегі экологиялық ахуал күрделі екені рас. Бірақ кейінгі жылдары мемлекет тарапынан бұл бағытта нақты жұмыстар жүргізіліп жатыр. Арал мәселесі, су қауіпсіздігі және экожүйені қалпына келтіру бағытында жүйелі қадамдар жасалып келеді.
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі бірнеше рет су қауіпсіздігі мен Арал мәселесін ұлттық және өңірлік қауіпсіздік деңгейіндегі стратегиялық мәселе ретінде атап өтті. Бұл – өте маңызды саяси сигнал. Себебі экология мәселесі жоғары деңгейде назарға алынғанда ғана ұзақмерзімді саясат қалыптасады.
Кейінгі жылдары Солтүстік Аралды қалпына келтіру бағытында нақты нәтижелер байқалды. Су көлемінің 18,9-дан 23,5 текше шақырымға дейін өсуі, теңіздің шамамен 36 пайызға қалпына келуі, балық шаруашылығының жандануы – бұл мемлекет жүргізіп отырған саясаттың нәтижесі. Сонымен қатар Арал маңындағы әлеуметтік-экономикалық жағдайға да оң әсер байқалып отыр.
Бұдан бөлек, халықаралық Аралды құтқару қоры аясында 30-дан астам өңірлік жоба іске асырылып жатыр. Жалпы қаржыландыру көлемі 2 млрд доллардан асады. Қазақстанның Қорға төрағалығы кезінде халықаралық ұйымдармен, БҰҰ құрылымдарымен және донорлық институттармен жұмыс күшейтілді. Бұл да мемлекеттің мәселені назардан тыс қалдырмай отырғанын көрсетеді.
Дегенмен, мәселенің күрделілігі соншалық, оны қысқа мерзімде толық шешу мүмкін емес. Қызылорда облысындағы экологиялық жағдай ондаған жыл бойы қалыптасқан жүйелік проблемалардың салдары. Мұнда тек Арал мәселесі ғана емес, климаттың өзгеруі, трансшекаралық су ресурстарына тәуелділік, жердің тұздануы, шөлейттену және ескі инфрақұрылым сияқты факторлар қатар әсер етеді.
Сондықтан негізгі мәселе тек ресурстың жетіспеушілігінде емес, басқару мен жоспарлаудың күрделілігінде деп айтуға болады. Су ресурстарын тиімді пайдалану, өңірлік үйлестіру, заманауи технологияларды енгізу – ұзақмерзімді әрі күрделі процесс.
Мысалы бүгінде Орталық Азиядағы су ресурстарының 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығына пайдаланылады, бірақ судың үлкен бөлігі ескі ирригациялық жүйелер арқылы жоғалады. Яғни мәселе тек судың аздығында емес, оны тиімді басқаруда. Осы бағытта мемлекет су үнемдеу технологияларын енгізу, цифрландыру және инфрақұрылымды жаңарту жұмыстарын күшейтіп келеді.
Тағы бір маңызды мәселе – трансшекаралық су саясаты. Сырдария секілді өзендердің тағдыры тек Қазақстанға байланысты емес. Сондықтан мемлекет өңірлік ынтымақтастықты күшейтуге басымдық беріп отыр. Қазақстанның халықаралық су ұйымын құру бастамасы және су ресурстарын бірлесіп басқару бойынша ұсыныстары – осының дәлелі.
Сонымен қатар, экологиялық саясатты экономикалық даму саясатымен байланыстыру да маңызды. Қызылорда өңірінде жасыл жобаларды дамыту, жаңартылатын энергия көздерін енгізу, экожүйені қалпына келтіру және жаңа технологияларды пайдалану бағытында әлеует бар.
− Арал теңізі бойынша жиі «ішінара қалпына келді» деген пікір айтылады. Бірақ сарапшылар оның экожүйесі толық қалпына келмегенін де айтып отыр. Қазіргі жағдайды шынайы бағаласақ, біз бұл мәселені шешіп келеміз бе, әлде тек салдарымен күресіп жүрміз бе?
− Арал теңізі мәселесіне біржақты баға беру өте қиын. Себебі бұл – бір мезетте әрі экологиялық апат, әрі халықаралық ынтымақтастықтың сынағы, әрі ұзақмерзімді қалпына келтіру процесі. Сондықтан қазіргі жағдайды бағалағанда эмоцияға емес, нақты фактілер мен жүйелі үрдістерге сүйену қажет.
Шынайы тұрғыдан қарасақ, бүгін Қазақстан мен Орталық Азия елдері Арал мәселесін толық шешіп қойды деп айтуға ерте. Бірақ ең маңызды өзгеріс – мәселе алғаш рет бақылаусыз экологиялық апат деңгейінен басқарылатын әрі халықаралық деңгейде мойындалған стратегиялық бағытқа өте бастады.
Көкарал бөгеті мен су реттеу жобаларының арқасында теңіздегі су көлемі 18,9 текше шақырымнан 23,5 текше шақырымға дейін өсті. Солтүстік Аралдың шамамен 36 пайызы қалпына келді. Балық шаруашылығы қайта жанданып, су сапасы жақсарды, өңірдегі әлеуметтік-экономикалық жағдайға оң әсер байқалды. Бұрын тоқырауға ұшыраған кейбір елді мекендерде экономикалық белсенділік қайта пайда бола бастады.
Сонымен қатар, Арал мәселесіне қатысты халықаралық және өңірлік ынтымақтастық та күшейіп келеді. Халықаралық Аралды құтқару қоры аясында 30-дан астам жоба іске асырылып жатыр. Олардың жалпы қаржыландыру көлемі 2 млрд доллардан асады. Қазақстанның қорға төрағалығы кезінде БҰҰ құрылымдарымен, халықаралық ұйымдармен және донорлық институттармен байланыс айтарлықтай күшейді.
Бүгін Арал мәселесі тек өңірлік проблема емес, халықаралық қауіпсіздік пен климаттық тұрақтылықтың бір бөлігі ретінде қарастырыла бастады. Бұл – өте маңызды өзгеріс.
Дегенмен, мәселенің екінші жағы да бар. Сарапшылардың «экожүйе толық қалпына келген жоқ» деуі толық орынды. Арал теңізінің оңтүстік бөлігі әлі де өте ауыр жағдайда қалып отыр. Құрғаған теңіз табанынан жыл сайын ондаған миллион тонна тұз бен шаң көтеріледі. Бұл тек Қызылорда облысына ғана емес, бүкіл Орталық Азияның экологиясына әсер етеді. Тіпті тұз бөлшектерінің Тянь-Шань мен Памир мұздықтарына дейін жетуі климаттық қауіптің қаншалықты ауқымды екенін көрсетеді.
Бұған қоса, климаттың өзгеруі мәселені күрделендіріп отыр. Температураның көтерілуі, мұздықтардың азаюы, жауын-шашын көлемінің төмендеуі және құрғақшылықтың күшеюі – бүкіл су жүйесіне қысым түсіретін факторлар. Сондықтан бүгін мәселе тек Арал теңізінің өзінде емес, бүкіл өңірдің су қауіпсіздігінде болып отыр.
Тағы бір маңызды мәселе – су ресурстарын басқару. Орталық Азиядағы су ресурстарының басым бөлігі ауыл шаруашылығына жұмсалады, бірақ судың үлкен көлемі ескі инфрақұрылым мен тиімсіз пайдалану салдарынан жоғалады. Бұл жерде мәселе тек табиғатта емес, басқару жүйесінде де жатыр.
Сондықтан қазіргі жағдайды «біз тек салдармен күресіп жүрміз» деп бағалау да дұрыс емес. Өйткені нақты қалпына келтіру жұмыстары жүріп жатыр және белгілі бір нәтижелер бар. Бірақ «мәселе толық шешілді» деу де шындыққа жанаспайды.
Барлығын қорытындылай келе, бүгінде Арал мәселесі толық қалпына келтіру кезеңінде емес, ұзақмерзімді тұрақтандыру және басқарылатын қалпына келтіру кезеңінде тұр деуге болады.
− Су ресурстары Орталық Азияда ең сезімтал тақырыпқа айналды. Жоғарғы және төменгі ағыс елдерінің мүдделері жиі сәйкес келмейді. Егер ортақ шешім табылмаса, бұл фактор болашақта өңірлік тұрақтылыққа нақты қауіп төндіруі мүмкін бе?
− Су – экономикаға, энергетикаға, ауыл шаруашылығына, азық-түлік қауіпсіздігіне және мемлекетаралық қатынастарға тікелей әсер ететін фактор. Сондықтан су мәселесін аймақтағы болашақ тұрақтылықтың негізгі индикаторларының бірі деп айтуға толық негіз бар.
Шынайы жағдайға қарасақ, жоғарғы және төменгі ағыс елдерінің мүдделері шынымен де әртүрлі. Жоғарғы ағыста орналасқан мемлекеттер су ресурстарын энергетикалық қажеттілік тұрғысынан пайдаланады. Олар үшін гидроэнергетика – экономикалық және энергетикалық қауіпсіздіктің маңызды бөлігі. Ал төменгі ағыста орналасқан елдер үшін су ең алдымен ауыл шаруашылығы, халықтың тұрмысы және азық-түлік қауіпсіздігімен байланысты.
Мәселе дәл осы жерде туындайды. Бір тарап суды энергия көзі ретінде қарастырса, екінші тарап оны тіршілік пен экономика негізі ретінде қабылдайды. Егер бұл мүдделер арасында тепе-теңдік болмаса, аймақтағы шиеленіс тәуекелі арта түседі.
Климаттың өзгеруі жағдайды одан әрі күрделендіріп отыр. Сарапшылардың мәліметіне сәйкес, Орталық Азиядағы мұздықтардың көлемі тұрақты түрде азайып келеді. Бұл ұзақмерзімді перспективада Сырдария мен Әмудария бассейндеріндегі су көлемінің төмендеуіне алып келуі мүмкін. Яғни ресурс азайып жатыр, ал оған деген сұраныс керісінше өсіп келеді.
Сонымен қатар, өңірдегі су ресурстарының 80 пайыздан астамы ауыл шаруашылығына жұмсалады. Бірақ судың едәуір бөлігі ескі ирригациялық жүйелер мен тиімсіз басқару салдарынан жоғалады. Яғни мәселе тек табиғи тапшылықта емес, суды пайдалану тиімділігінде де жатыр.
Осы факторлардың барлығы бірігіп, су мәселесін Орталық Азиядағы ең сезімтал геосаяси тақырыптардың біріне айналдырып отыр. Егер мемлекеттер ортақ шешімге келе алмаса, бұл фактор болашақта өңірлік тұрақтылыққа нақты қауіп төндіруі мүмкін. Әлемдік тәжірибеде су ресурстары үшін бәсекенің саяси және экономикалық шиеленістерге алып келген мысалдары жеткілікті. Сондықтан бұл тәуекелді жеңіл қабылдауға болмайды.
Алайда жағдайды тек қауіп ретінде қарастыру да дұрыс емес. Су ресурстары Орталық Азия үшін тек тәуекел емес, сонымен қатар ынтымақтастықтың ең күшті негізіне айнала алады. Себебі бұл – барлық мемлекеттерді өзара тәуелді ететін ортақ ресурс.
Кейінгі жылдары аймақта бұл бағытта белгілі бір оң өзгерістер байқалып келеді. Мемлекеттер су қауіпсіздігі мәселесін ашық талқылай бастады, өңірлік диалог күшейіп келеді. Қазақстанның халықаралық су ұйымын құру бастамасы, су ресурстарын цифрландыру, трансшекаралық өзендер бойынша ортақ мониторинг жүйесін енгізу ұсыныстары – осының нақты мысалы.
RES 2026 саммитінде де су мәселесі негізгі тақырыптардың бірі болды. Бұл мәселенің енді тек экологиялық емес, стратегиялық қауіпсіздік деңгейінде қарастырылып отырғанын көрсетеді.
− Жастарды экологиялық бастамаларға тарту күшейіп келеді. Бірақ олардың рөлі көбіне қоғамдық белсенділік деңгейінде қалып отыр деген пікір бар. Жастардың нақты саясатқа ықпал етуі үшін қандай жүйелі өзгерістер қажет?
− Бұрын жастар көбіне акциялар мен волонтерлік шараларға ғана тартылса, бүгінде олар климаттық саясат, тұрақты даму және экологиялық қауіпсіздік мәселелерін талқылайтын өңірлік және халықаралық алаңдарға шыға бастады. Бірақ шынайы бағаласақ, олардың рөлі әлі де көбіне қоғамдық белсенділік деңгейінде қалып отыр деген пікірдің негізі бар.
Нақты цифрларға қарасақ, «Таза Қазақстан» бастамасына соңғы екі жылда 6,5 миллионнан астам адам қатысып, шамамен 780 мың волонтер жұмылдырылды. «JASYL EL» бағдарламасы арқылы жыл сайын 30-35 мың жас жұмыспен қамтылып келеді. Соңғы 5 жылда бұл жобаға 150 мыңнан астам жас қатысқан. Бұл – өте үлкен әлеуметтік база.
Сонымен қатар, жастар халықаралық деңгейдегі климаттық процестерге де қатыса бастады. Мысалы, LCOY Kazakhstan және RCOY Central Asia алаңдары арқылы жастар климаттық ұсыныстар әзірлеп, олар БҰҰ-ның климаттық конференцияларына дейін жетіп отыр. RES 2026 аясында да жастар сессиялары өткізіліп, 1200-ден астам жас қатысқан өңірлік консультациялар негізінде Орталық Азия жастарының климаттық мәлімдемесі ұсынылды. Бұл жастардың экология мәселесінде енді тек орындаушы емес, идея ұсынушы деңгейіне көтеріліп келе жатқанын көрсетеді.
Дегенмен, негізгі мәселе — жастардың ұсыныстары нақты саясатқа қаншалықты әсер етіп жатыр деген сұрақта. Қазіргі таңда олардың қатысуы көбіне қоғамдық деңгейде қалып отыр. Яғни жастар акцияларға қатысады, ұсыныс айтады, форумдарға келеді, бірақ шешім қабылдайтын негізгі институттарға ықпалы әлі шектеулі.
Бұл мәселені шешу үшін ең алдымен жастарды экологиялық саясаттың толыққанды қатысушысына айналдыру қажет. Ол үшін бірнеше жүйелі өзгеріс керек.
Ең маңыздысы – жастардың экология саласындағы рөлін институционалдық деңгейде күшейту. Яғни олар тек волонтер немесе қатысушы емес, бағдарламаларды әзірлеу, мониторинг жүргізу, бюджет бөлу және экологиялық жобаларды бағалау процестеріне қатысуы тиіс. Қоғамдық кеңестерде, экологиялық комиссияларда, өңірлік даму бағдарламаларында жастар квотасы мен нақты өкілдігі болуы маңызды.
Екінші мәселе – білім беру. Экологиялық саясатқа ықпал ету үшін белсенділік жеткіліксіз, кәсіби дайындық қажет. Сондықтан climate-tech, су қауіпсіздігі, экологиялық менеджмент, жасыл экономика бағыттарын мектептен бастап оқыту маңызды. Мемлекет қазір «Жасыл сабақтар» жобасын қолға алып жатыр. Бұл – дұрыс бағыт. Бірақ экологиялық білім беру тек бір реттік сабақ емес, толық мәдениетке айналуы керек.
Үшінші маңызды бағыт – технология мен цифрландыру. Төртінші мәселе – экономикалық мүмкіндік. Егер экология жастар үшін тек қоғамдық жұмыс ретінде қабылданса, оның ықпалы шектеулі болады. Сондықтан жасыл экономика жаңа жұмыс орындарын, стартаптарды, инновациялық жобаларды қалыптастыруы керек. Сонда жастар экологияны тек белсенділік емес, болашақ мамандық және даму бағыты ретінде қабылдайды.
− Жауабыңызға рақмет!
Сұхбаттасқан Әлия ТӘЖІБАЙ
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!