фото: italy4.me
Бүгінде қабылданатын заңдардың негізгі мақсаты – қоғамдық тәртіпті сақтау, азаматтардың құқығын қорғау және мемлекет пен қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз ету. Алайда тарих беттерін парақтасақ, бүгіннің өлшемімен қарағанда ақылға сыймайтын, тіпті күлкілі көрінетін заңдардың аз болмағанына көз жеткіземіз. Бір қызығы, сол заңның көпшілігі өз дәуірінде қалыпты қабылданып, мәселелерді шешудің тиімді тетігі ретінде қолданылған.
Кейбірі ел қазынасын толықтыру үшін енгізілсе, енді бірі халық санын арттыруға, табиғатты қорғауға немесе діни дәстүрлерді сақтауға бағытталды. Бүгінгі таңда олар таңғаларлықтай көрінгенімен, кезінде қоғам өмірінің ажырамас бөлігіне айналған. Назарларыңызға адамзат тарихындағы ең ерекше әрі қызықты заңдардың бірнешеуін ұсынамыз.
Бүгінде мұндай заңды елестету қиын. Дегенмен Ежелгі Римде зәрге арнайы салық салынған. Бұл заң алғаш естігенде күлкілі көрінгенімен, оның астарында экономикалық мүдде жатқан болатын. Сол кезеңде зәр қарапайым тұрмыстық қалдық емес, бағалы шикізат саналды. Оның құрамындағы аммиак мата өндірісінде, былғары өңдеуде және кір жуатын шеберханаларда кеңінен пайдаланылды. Тіпті кейбір деректерде тісті ағарту үшін де қолданылғаны айтылады. Осы пайдалы шикізатты жинап, сатып табыс тапқандар мемлекетке арнайы салық төлеген. Нәтижесінде Рим қазынасына қомақты кіріс түсіп отырған. Аңыз бойынша дәл осы заңның арқасында кейіннен әлемге әйгілі «Ақшаның иісі болмайды» деген қанатты сөз дүниеге келген.
Қазіргі қоғамда үйлену немесе үйленбеу – әр адамның жеке таңдауы. Ал Ежелгі Спартада бұл мәселеге мемлекет тікелей араласқан. Заң бойынша 35 жасқа дейін шаңырақ көтермеген ер азаматтар айыппұл төлеуге міндеттелді. Бұдан бөлек, олар қоғамдық ортада да сынға ұшырап, түрлі шектеулерге тап болған. Мұндай талаптың басты мақсаты – халық санын көбейту емес, қуатты әскер жасақтау еді. Спарта әскери мемлекет болғандықтан, әрбір отбасы болашақ жауынгерлерді тәрбиелеуге міндетті деп есептелді. Сондықтан үйленуден бас тартқан азаматтар мемлекет алдындағы борышын орындамаған адамдар ретінде қарастырылды.
Ежелгі Афинада зәйтүн ағашының орны ерекше болды. Ол тек табиғаттың бір бөлігі емес, қаланың қасиетті символы саналды. Грек мифологиясында Афина қаласын қамқорлығына алған даналық құдайы Афина тұрғындарға зәйтүн ағашын сыйлағаны айтылады. Сондықтан бұл ағаш киелі деп танылды. Сонымен қатар зәйтүн майы елдің ең маңызды экспорттық өнімдерінің бірі болды. Ол тағам дайындауда, медицинада, жарықтандыруда және түрлі тұрмыстық мақсаттарда кеңінен қолданылды. Осы себепті б.з.д. VI ғасырда зәйтүн ағаштарын рұқсатсыз кесуге қатаң тыйым салынды. Заңды бұзғандар ауыр жазаға тартылды. Бұл заң бір жағынан табиғатты қорғауға қызмет етсе, екінші жағынан мемлекеттің экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етті.
Ресей патшасы І Петр елді Еуропа үлгісімен жаңғыртуды мақсат етті. Оның реформаларының ішінде халықты таңғалдырған ерекше заңдардың бірі – сақалға қатысты жарлық болды. Алғашында сақал қоюға мүлде тыйым салынып, ақсүйектердің сақалын күшпен қырып тастаған жағдайлар да кездескен. Кейін патша бұл талапты жұмсартып, сақал қоюға рұқсат бергенімен, арнайы салық енгізді. Сақалын сақтағысы келген азаматтар мемлекетке төлем жасап, арнайы белгі немесе жетон алып жүруге міндеттелді. Осылайша І Петр сыртқы келбет арқылы қоғамды еуропалық үлгіге бейімдеп қана қоймай, қазынаға қосымша кіріс көзін қалыптастырды.
Ежелгі Римнің отбасы заңдары қазіргі заманғы құқықтық түсініктерден мүлде өзгеше болды. Отбасының басшысы саналатын әке “patria potestas” деп аталатын ерекше құқыққа ие еді. Бұл құқық оған отбасы мүшелерінің тағдырын шешуге мүмкіндік берген. Соның ішінде әке тіпті белгілі бір жағдайда өз ұлын сатуға да құқылы болған. Мұндай әрекет көбіне қарызды өтеу немесе ауыр материалдық жағдайдан шығудың амалы ретінде пайдаланылған. Бір қызығы, заң бойынша ұлды үш рет сатуға рұқсат етілген. Ал үшінші рет сатылғаннан кейін ол әкесінің толық билігінен босап, тәуелсіз азамат мәртебесіне ие болатын. Қазіргі түсінікпен бұл адам құқығын өрескел бұзу болып көрінгенімен, сол кезеңде бұл заң қалыпты құқықтық норма ретінде қабылданған.
Тарихтағы ең таңғаларлық заңдардың бірі Ежелгі Грекиядағы Делос аралында қолданылған. Бұл аралда адамның дүниеге келуіне де, өмірден өтуіне де тыйым салынды. Егер тұрғындардың бірі өмірінің соңғы кезеңіне жақындаса немесе әйелдің босанатын уақыты таяса, оларды көршілес аралға көшіретін болған. Мұндай дәстүрдің қалыптасуына діни сенім әсер еткен. Ежелгі гректердің нанымы бойынша, дәл осы Делос аралында күн құдайы Аполлон мен аңшылық құдайы Артемида дүниеге келген. Сондықтан арал ерекше қасиетті мекен ретінде құрметтеліп, оны өмір мен өлімнің «ластануынан» сақтау қажет деп есептелді. Ғылыми тұрғыдан бұл заңның тиімділігін дәлелдеу қиын болғанымен, ол ғасырлар бойы сақталып, діни дәстүрдің ажырамас бөлігіне айналды.
Тарихтағы бұл заңдар бүгінгі қоғам үшін оғаш әрі қисынсыз болып көрінуі мүмкін. Алайда олардың әрқайсысы белгілі бір тарихи жағдайдың, экономикалық қажеттіліктің, діни сенімнің немесе саяси мақсаттың нәтижесінде дүниеге келген. Сондықтан оларды тек күлкілі заңдар ретінде емес, сол дәуірдегі қоғамның өмір салты мен дүниетанымын танытатын маңызды тарихи дерек ретінде бағалаған жөн.
Аружан ОРАЛБАЙ
Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!