Дипломатиялық қарым-қатынас – бұл тек мемлекетаралық байланыс құралы ғана емес, ол ғасырлар бойы қалыптасқан, өзіндік заңдылықтары мен қатаң нормалары бар күрделі лингвистикалық және мәдени феномен. Қазіргі халықаралық жағдайда дипломатиялық тілдің маңызы артып, оның лексика-семантикалық құрылымы терең зерттеуді қажет ететін өзекті тақырыпқа айналды. Дипломатиялық тілдің басты міндеті – мемлекеттің мүддесін қорғау, халықаралық дау-дамайларды бейбіт жолмен шешу және өзара тиімді ынтымақтастық орнату. Бұл міндеттерді жүзеге асыруда тілдің лексикалық құрамы мен семантикалық астары (подтекст) шешуші рөл атқарады. Осы мақалада біз дипломатиялық тілдің лексика-семантикалық қабатының қалыптасу тарихын, терминологиялық жүйесін, семантикалық ерекшеліктерін және қазіргі қазақ дипломатиясындағы даму бағыттарын жан-жақты қарастырамыз.

Дипломатиялық тілдің қалыптасу тарихына үңілсек, оның бастауы ежелгі дәуірден басталатынын көреміз. Орта ғасырларда дипломатияның халықаралық тілі ретінде латын тілі үстемдік етті. Кейінірек, XVII ғасырдан бастап француз тілі дипломатияның «алтын тіліне» айналды. Бұл тарихи үдеріс қазіргі дипломатиялық лексиканың негізін қалады. Сондықтан бүгінде қолданылатын терминдердің басым бөлігі латын және француз тілдерінен енген. Мысалы, «атташе», «коммюнике», «демарш», «агреман», «персона нон грата», «статус-кво» секілді сөздер әлемнің кез келген елінде аудармасыз түсінікті кәсіби терминдер. Осы терминдердің әрқайсысының астарында нақты құқықтық мағына мен дипломатиялық іс-қимыл жатыр. Лексикалық деңгейде дипломатиялық тіл – бұл терминдердің, қалыптасқан клишелердің және арнайы этикеттік формулалардың жиынтығы.

Дипломатиялық тілдің лексика-семантикалық қабатының ең басты ерекшелігі – оның терминологиялық нақтылығында. Дипломатияда кездейсоқ сөз болмайды; әрбір сөз халықаралық құқықтық нормаларға сай болуы тиіс. Терминдерді жүйелеу барысында оларды бірнеше топқа бөлуге болады. Біріншіден, лауазымдар мен шендерді білдіретін лексика (елші, атташе, консул, кеңесші). Екіншіден, дипломатиялық құжаттардың атаулары (нота, меморандум, декларация, конвенция, ратификациялық грамота). Үшіншіден, халықаралық процестерді сипаттайтын терминдер (агреман, денонсация, делимитация, демаркация). Қазақ дипломатиялық тілінің қалыптасуында бұл терминдердің баламаларын табу немесе оларды қазақ тілінің заңдылықтарына икемдеу маңызды кезең болды. Мәселен, «credentials » термині қазақ тілінде «сенім грамоталары» деп сәтті аударылып, ресми айналымға енді. Сондай-ақ «ықыласнама», «жадынама» сияқты сөздер де дипломатиялық лексиканы байыта түсті.

Алайда дипломатиялық тіл тек терминдерден ғана тұрмайды. Оның семантикалық қабаты әлдеқайда терең әрі күрделі. Семантикалық деңгейде дипломатиялық дискурс «эвфемизация» және «сыпайылық» принциптеріне негізделеді. Дипломаттар агрессивті немесе жағымсыз ұғымдарды жұмсартып жеткізуге тырысады. Бұл «тілдік икемділік» деп аталады. Мысалы, егер екі мемлекет арасында келіспеушілік туындаса, ресми мәлімдемеде «соғыс қаупі» немесе «жанжал» деудің орнына «позициялардың сәйкес келмеуі», «көзқарастар алшақтығы» немесе «мүдделер қайшылығы» деген тіркестер қолданылады. Мұндай лексикалық таңдау – семантикалық тұрғыдан конфронтацияны бәсеңдетуге және диалогқа жол ашуға бағытталған стратегиялық қадам. Дипломатияда «жоқ» деп айту – этикетке жат. Оның орнына «бұл ұсыныс жан-жақты зерделеуді қажет етеді» немесе «біз бұл мәселеге қайта ораламыз» деген секілді эвфемизмдер қолданылады. Бұл жерде сөздің номинативті мағынасынан гөрі оның коннотациясы мен контекстік мағынасы маңыздырақ болады.

Дипломатиялық тілдің семантикасындағы тағы бір маңызды құбылыс – модальділік. Дипломатиялық құжаттарда «тиіс», «міндетті», «болуы мүмкін», «қажет деп санайды» сияқты модальдік операторлар мемлекеттің өз мойнына алатын жауапкершілігінің деңгейін анықтайды. Мысалы, БҰҰ резолюцияларындағы «айыптайды» (condemns) және «терең алаңдаушылық білдіреді» (expresses deep concern) деген тіркестердің арасында үлкен саяси айырмашылық бар. Біріншісі нақты саяси және құқықтық баға беруді білдірсе, екіншісі тек моральдық-саяси ұстанымды білдіреді. Сондықтан дипломатиялық мәтінді талдау барысында әрбір сөздің семантикалық жүктемесін дұрыс түсіну – халықаралық саясаттың астарын ұғудың кілті.

Дипломатиялық лексиканың тағы бір қыртысы – хаттамалық және комплиментарлы лексика. Келіссөздер мен ресми қабылдауларда қолданылатын «Аса мәртебелі», «Мырзалар мен ханымдар», «Қадірменді әріптестер» секілді қаратпа сөздер тек сыпайылықтың белгісі емес, олар халықаралық иерархия мен сыйластықтың лингвистикалық көрінісі. Дипломатиялық этикет – бұл сөз бен істің үндестігі. Тіпті көңіл айту немесе құттықтау жеделхаттарындағы стандартты клишелердің өзі мемлекетаралық қатынастардың жылылығын немесе ресмилігін білдіретін индикатор қызметін атқарады. Мәселен, қазақ дипломатиясында мемлекет басшысының құттықтауларындағы «бауырлас халық», «стратегиялық серіктестік», «ынтымақтастықтың жаңа белесі» деген тіркестер семантикалық тұрғыдан мемлекеттің сыртқы саяси басымдықтарын айқындайды.

Қазіргі жаһандану дәуірінде дипломатиялық тілдің лексика-семантикалық қабаты трансформацияға ұшырауда. «Твиттер дипломатиясы» мен «цифрлық дипломатияның» пайда болуы тілдің ықшамдалуына, кейде ресми стильден гөрі публицистикалық стильге жақындауына алып келді. Сонымен қатар қазіргі дипломатиялық дискурсқа «жұмсақ күш» (soft power), «ақылды дипломатия» (smart diplomacy) сияқты жаңа семантикалық бірліктер енді. Бұл терминдер мемлекеттердің тек әскери немесе экономикалық қуатымен ғана емес, сонымен бірге мәдениетімен, білімімен және тілімен де ықпал ету мүмкіндігін сипаттайды. Қазақстанның дипломатиялық тілінде де бұл үрдістер байқалады. Президент Қ.К. Тоқаевтың дипломатиялық лексикасын талдасақ, онда халықаралық терминдермен қатар, ұлттық мүддені білдіретін «әділетті Қазақстан», «халық үніне құлақ асатын мемлекет», «аймақтық қауіпсіздік» іспетті мағыналы тіркестердің үйлесім тапқанын көреміз. Бұл – дипломатиялық тілдің тек қатып қалған норма емес, заман талабына сай өзгеріп отыратын тірі ағза екендігінің дәлелі.

Дипломатиялық тілдің тағы бір маңызды қызметі – ақпаратты жасыру немесе «бұлыңғырлық» (ambiguity). Кейде келіссөздерде нақты шешімге келу мүмкін болмаған жағдайда, дипломаттар екіұдай мағына беретін лексиканы пайдаланады. Бұл тараптардың ешқайсысын міндеттемейтін, бірақ диалогты тоқтатпайтын «алтын ортаны» табуға көмектеседі. Мұндай «конструктивті бұлыңғырлық » халықаралық келісімшарттарды дайындауда жиі қолданылатын әдіс. Осы тұрғыдан алғанда, дипломатиялық тіл – бұл шындықты жеткізудің ғана емес, сонымен бірге саяси маневр жасаудың өнері.

Қорыта айтқанда, дипломатиялық тіл және оның лексика-семантикалық қабаты – бұл халықаралық құқықтың, саясаттың және лингвистиканың тоғысқан жеріндегі бірегей жүйе. Оның терминологиялық дәлдігі, семантикалық икемділігі мен этикеттік нормалары мемлекетаралық диалогтың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Қазақ дипломатиялық тілі өзінің даму жолында халықаралық стандарттарды игере отырып, ұлттық тілдік ерекшеліктермен де байып келеді. Дипломатиялық лексиканы дұрыс қолдану және сөз астарын түсіну – тек кәсіби дипломаттар үшін ғана емес, қазіргі ақпараттық қоғамдағы әрбір тұлға үшін маңызды. Өйткені тіл – бейбітшілік пен өзара түсіністіктің басты кепілі. Дипломатиялық тілдің лексика-семантикалық қабатын зерттеу алдағы уақытта да халықаралық қатынастар мен тіл білімінің өзекті бағыттарының бірі болып қала бермек. Сөздің құдіреті арқылы әлемдік тепе-теңдікті сақтау – дипломатиялық тілдің ең жоғарғы мақсаты.

Ділназ НАҒАШЫБАЙ,
М.Мәметова атындағы
педагогикалық жоғары колледжінің
қазақ тілі мен әдебиет пәнінің мұғалімі,
Болашақ университетінің І курс магистранты

 

Өзге де жаңалықтарды оқу үшін Telegram арнамызға жазылыңыз!